دكتر مسعود آذرنوش، باستان‌شناس و پژوهشگر درگذشت

شادروان دكتر مسعود آذنوش

آتشکدۀ قلعه داور:

مجموعه تاريخي قلعه يزدگرد در دامنه كوههاي دالاهو در محدودۀ دهستان ريجاب از توابع بخش مركزي شهرستان دالاهو واقع است . اين مجموعه از چندين بنا و محوطه محصور شده در ديواري عظيم و بلند تشكيل شده است . بناي موسوم به قلعه داور يكي از اجزاء تشكيل دهندۀ اين مجموعه و در درون محدودۀ روستاي كنوني زرده است . اين بنا در حال حاضر در ميان خانه هاي مسكوني و بافت رو به گسترش بخش موسوم به بان گمبد يا بان گنبد محصور شده است . ضلع شمالي اين بنا با مدرسه راهنمايي روستاي زرده ، ضلع غربي و جنوبي منازل مسكوني و در ضلع شرقي اراضي زراعي و باغات ديده مي شود .

كاوشها و پژوهشهاي نخستين اين محوطه از سوي كيل صورت گرفته است . در خلال كاوشهاي هيئت كانادايي در مجموعه قلعه يزدگرد در يك فصل كاري ( سال 1978 ) كاوشهايي نيز در اين محوطه صورت گرفت . در اين سال كيل با توجه به ضرورت تمايز نام اين محل كه در ميان مردم محلي به عنوان قلعه خوانده مي شد با ساير بناها و مجموعه هاي مشابه پراكنده در محدودۀ جغرافيايي قلعه يزدگرد ، اين مكان را به تبعيت از نام مالك زمين قلعه داور خواند .

بر اساس مدارك و اسناد موجود، پيش ازآغاز كاوشها در اين محل، پشته اي به ارتفاع حدود 5 متر از زمينهاي اطراف و جود داشته است كه بقايايي ديوارهاي خشكه چين و نيز پاره ديوارهايي بر سطح آن نمايان بوده است. كيل نيز در نقشه اي كه در اين محل تهيه كرده است چهار جرز و برخي پاره ديوارها را از اين مجموعه پيش از آغاز كاوشها مشخص كرده و با انجام كاوشها و پيگرديهايي در اين بنا سه عدد از جزرها را نمايان و جزر چهارم را به صورت فرضي بازسازي كرده است. بر همين اساس كيل چهار طاقي ياد شده را بقايايي يك آتشكده خواند و با توجه به عدم وچود مشابهتها و هماني با بناهاي پارتي، براساس شيوۀ معماري آن را متعلق به زمان ساسانيان مي داند .

با وقوع انقلاب و خروج هيأت هاي باستان شناس خارجي از ايران، پژوهش در اين بخش متوقف شد و وقوع جنگ تحميلي و شرايط خاص منطقه در آن برهۀ زماني باعث گرديد محوطه مورد كم توجهي واقع شده و با گذر زمان تخريب و دخل و تصرفهايي در آثار و محدوده و حريم محوطه عارض شود. مجموع اين اقدامات و عوامل تهديد كنندۀ موجوديت محوطه را مي توان به دو بخش تقسيم كرد . بخش نخست دخالتهايي است كه بوسيله نيروهايي نظامي مستقر در منطقه عمدتا در ساليان نخست جنگ در سطح اين محوطه رخ داده است و شواهد آن در محل باقي مانده و بقايايي از حضور نيروهايي نظامي بر روي سطح محوطه و در درون فضاهاي كاوش شده از سوي كيل در تحتاني ترين  بخشها بر جاي مانده است كه شواهد آن بصورت، پوكه ها گلوله ها و ديگر بقايايي كه نشانگر حضور كوتاه مدت نظامياني بر سطح اين محوطه هستند ديده مي شوند.

با اين وجود حجم گسترده تخريب و نابودي بوجود آمده بر سطح محوطۀ قلعه داور ناشي از گسترش بافت مسكوني روستا و محاصرۀ آن بوسيله منازل مسكوني است كه باعث تخريب بخشهايي مختلفي از بنا شده است. پس از خاتمه جنگ با توجه به افزايش جمعيت روستا بخش عمده اي از جمعيت عمدتاً جوان روستاي زرده به اين بخش نقل مكان كرده و ساخت و سازه هايي بويژه در طي دهۀ هفتاد شمسي در اطراف اين محوطه صورت گرفت و همان گونه كه اشاره شد بخشهايي از محوطه تخريب و قسمتهايي ديگر از آن نيز با زباله ها و بقايايي حاصل از استقرار انساني در حاشيه محوطه پوشيده شد به گونه اي كه حتي فضاهايي كه كيل در ساليان گذشته اقدام به كاوش آنها تا روي كف نموده بود محو و نامشخص شده بودند.

با توجه به اين مقدمه در تابستان 1386 با هدف ساماندهي به وضعيت محوطه، آوار برداري و باز خواني كاوشهاي پيشين انجام شده در محوطه قلعه داور و بازداشتن اهالي از گسترش دخل و تصرف در محدوده آثار، اقدام به برنامه ريزي طرحي براي آوار برداري از محوطه قلعه داور شد. همان گونه كه اشاره شد در گام نخست ساماندهي مجموعه هدف اصلي اين پروژه بود اما با گسترش ناخوداگاه فعاليتها و يافته هاي جديد و روشن شدن نقاط ضعف و كاستيهاي موجود در گزارشات و كاوشهاي هيئت كانادايي در اين محل طرح كاوش دامنه دار و منسجم اين محوطه تهيه و كاوشها ي هدفمند باستان شناختي اين محل با كسب مجوز لازم از پژوهشكدۀ باستان شناسي آغاز شد.

....................................................................................................................................................................................................................

 نوشته شده توسط مهندس حسین زاده عضو هیئت باستان شناختی قلعه یزدگرد ساسانی

مکانهای باستانی و کهن ایران زمین

قلعه يزد گرد ساسانی , دالاهو , کرمانشاه

 مجموعه بناهای يادمانی قلعه يزدگرد در هجده کيلومتری سه راهی ريجاب به سرپل ذهاب قرار دارد. اين مجموعه با وسعت تقريبی چهل کيلومتر مربع از سمت شمال غرب با پرتگاه تندی به جلگه ذهاب و از طرف شمال و شرق به صخره های پلکانی دالاهو محدود می شود. بر اساس اولين تحقيقات و کاوش های باستان شناسی در اين منطقه و بر طبق گچ بری های مکشوفه از بنای معروف به «گچ گمبد» زمان ساخت اين مجموعه به دوره ساسانی نسبت داده شد. اما کاوش های بعدی در اين منطقه نشان داد بسياری از مجموعه بناهای اين محوطه متعلق به به اواخر دوره اشکانی است. اين مجموعه شامل چند محوطه است:

 ديوار گچ: خطی از استحکامات به طول دو و نيم کيلومتر و عرض دو تا چهار متر است و با قلوه و لاشه سنگ به همراه ملاط گچ ساخته شده است. سرتاسر نمای خارجی اين ديوار با مجوعه ای از برج های نيم دايره ای شکل تقويت شده است.

 آشپزخانه: در انتهای پايين ديوار مجموعه ای از استحکامات قرار دارد و به احتمال زیاد محل استقرار سربازان بوده است.

 دروازه: دو برج منفرد در ابتدای ديوار دفاعی قرار گرفته است. اين مکان دروازه خوانده می شود.

 جای دار: در حال حاضر اين محوطه بين باغ های روستای «زرده» قرار دارد. آثار بر جای مانده در اين محوطه نوعی استحکامات دفاعی با ديوارها و برج های تعبيه شده در آن را نشان می دهد. اين بنا احتمالاً ترکيبی از دژ قلعه برای کل محوطه بوده است.

 تپه رش: در سطح اين محوطه مقدار زيادی سفال از دوره های مختلف به دست آمده است.

 قلعه يزدگرد: اين بنا در يکی از بلندترين ارتفاعات قرار دارد. اطراف اين قلعه را حصاری با برج های نيم دايره ای شکل احاطه کرده است. قطر اين برج ها بن دو تا شش متر است و با فاصله شش تا شانزده متر از يکديگر قرار گرفته اند.

 گچ گمبد: اين محوطه که به نام «ميدان» نيز شناخته می شود دارای وسعت تقريبي 800×400 متر است. اطراف اين مجموعه را حصاري با برج های نيم دايره ای شکل در بر گرفته است. در قسمت جنوبی آن پرديس و در قسمت شمالی آن کاخی به چشم می خورد و تزيينات گچی بسياری از داخل آن به دست آمده است.

 قلعه داور: اين بنا در داخل روستای «بان گمبد» قرار دارد. کاوش های باستان شناختی نشان داده است که اين بنا آتشکده ای از دوره ساسانی بوده و در اويل اسلام با الحاق فضاهايی به آن تبديل به کارگاه شيشه گری شده است.

 نقاره خانه: اين بنا در شمال شرقی بنای قلعه يزدگرد و بر روی ارتفاعات قرار دارد. اين بنا برج ديده بانی بود.

 آشياب: اين بنا در شمال غربی بنای قلعه يزدگرد و بر روی ارتفاعات قرار گرفته است. اين بنا نيز برج ديده بانی بود.

مدير پايگاه محور ساساني در استان کرمانشاه با بيان اينکه مجموعه قلعه يزدگرد و مجموعه آثار ساساني قصرشيرين بعنوان دو اثر مهم و شاخص در محور ساساني کانديداي ثبت در فهرست آثار جهاني شده اند گفت:اين دو اثر شايستگي هاي تبديل شدن به اثر جهاني را دارند و تاکنون نيز پرونده مقدماتي آنها تشکيل شده است. يوسف مرادي ضمن تعريف محور ساساني گفت: محور ساساني کرمانشاه - قصرشيرين در مسيرجاده اي است که به دليل اتصال ايران به مديترانه از طريق عراق و سوريه ...در طول تاريخ ايران جايگاه بسزايي داشته است تا آنجا که فرنگي ها آنرا دروازه آسيا مي نامند.

وي سپس به معرفي آثار اين محور پرداخت و گفت: چهارزبر، شيان، فيروز آباد، شبکه آبرساني خسرو آباد، سرخه ديزه، مجموعه قلعه يزدگر، تاق گرا، ذيج منيژه، ذيج امول، قلعه مريم، قلعه منيژه، قلعه گبري، سامانه آبرساني سيداياز به قصر شيرين، مارت خسرو، چهارقاپي، بان قلعه و آتشکده شيان، مهمترين آثاري هستند که در دو طرف بزرگراه کربلا( دروازه آسيا) قرار گرفته اند و همگي مربوط به دوره ساساني مي باشند.

مرادي افزود: محدوده کاري بناهاي ساساني يا منسوب به دوره ساساني، که در دو طرف يک محور قرار دارند، تحت عنوان يک پايگاه ميراث فرهنگي و گردشگري تعريف شده اند، که هدف اصلي آن تبديل يک محور به بنياد پروهشهاي ساساني است که تاکنون به اين هدف نرسيده ايم.

وي ادامه داد: البته طي چند سال اخير فعاليت هايي در زمينه معرفي و آموزش، پژوهش، حفظ و احيا، مرمت، حفاظت و ... در اين محور انجام شده است.

مدير پايگاه محور ساساني در ادامه با بيان اين مطلب که حداکثر تا دو هفته آينده دومين فصل از پژوهشهاي سراب مورت و مجموع قصرشيرين آغاز مي شود تصريح کرد: در بهمن ماه سال جاري نيز قلعه يزدگرد براي اولين بار پس از انقلاب مورد کاوش قرار مي گيرد که در دوران قبل از انقلاب هيئتي کانادايي کار را انجام مي داد.

مرادي در خصوص اعتبارات محور ساساني ابراز داشت: تاکنون از اعتبارات ملي چيزي دريافت نکرده ايم که البته اين تاخير طبيعي است اعتبارات استاني نيز کمابيش محقق شده، با اين حال مشکل اعتباري نداريم و کارها در حال انجام است.

وي اضافه کرد: خوشبختانه چون محور ساساني چهارفصل مي باشد، هر زماني که اعتبارات محقق شوند مي توان فعاليت را آغاز کرد.

مدير پايگاه محور ساساني در خاتمه گفت: با وجود اينکه هيچکدام از اين آثار نرده کشي نشده اند تا بتوان به اين طريق ميزان استقبال مردم را بررسي کرد، اما تقريبا هميشه و بويژه در دوران حفاري ها اين آثار بازديدکننده دارند.

(ايسنا کرمانشاه)

مکانهای باستانی و کهن ایران زمین

قلعه يزد گرد ساسانی ، زرده ، دالاهو ، کرمانشاه  

 مجموعه بناهای يادمانی قلعه يزدگرد در هجده کيلومتری سه راهی ريجاب به سرپل ذهاب قرار دارد. اين مجموعه با وسعت تقريبی چهل کيلومتر مربع از سمت شمال غرب با پرتگاه تندی به جلگه ذهاب و از طرف شمال و شرق به صخره های پلکانی دالاهو محدود می شود. بر اساس اولين تحقيقات و کاوش های باستان شناسی در اين منطقه و بر طبق گچ بری های مکشوفه از بنای معروف به «گچ گمبد» زمان ساخت اين مجموعه به دوره ساسانی نسبت داده شد. اما کاوش های بعدی در اين منطقه نشان داد بسياری از مجموعه بناهای اين محوطه متعلق به به اواخر دوره اشکانی است. اين مجموعه شامل چند محوطه است:

 ديوار گچ: خطی از استحکامات به طول دو و نيم کيلومتر و عرض دو تا چهار متر است و با قلوه و لاشه سنگ به همراه ملاط گچ ساخته شده است. سرتاسر نمای خارجی اين ديوار با مجوعه ای از برج های نيم دايره ای شکل تقويت شده است.

 آشپزخانه: در انتهای پايين ديوار مجموعه ای از استحکامات قرار دارد و به احتمال زیاد محل استقرار سربازان بوده است.

 دروازه: دو برج منفرد در ابتدای ديوار دفاعی قرار گرفته است. اين مکان دروازه خوانده می شود.

 جای دار: در حال حاضر اين محوطه بين باغ های روستای «زرده» قرار دارد. آثار بر جای مانده در اين محوطه نوعی استحکامات دفاعی با ديوارها و برج های تعبيه شده در آن را نشان می دهد. اين بنا احتمالاً ترکيبی از دژ قلعه برای کل محوطه بوده است.

 تپه رش: در سطح اين محوطه مقدار زيادی سفال از دوره های مختلف به دست آمده است.

 قلعه يزدگرد: اين بنا در يکی از بلندترين ارتفاعات قرار دارد. اطراف اين قلعه را حصاری با برج های نيم دايره ای شکل احاطه کرده است. قطر اين برج ها بن دو تا شش متر است و با فاصله شش تا شانزده متر از يکديگر قرار گرفته اند.

 گچ گمبد: اين محوطه که به نام «ميدان» نيز شناخته می شود دارای وسعت تقريبي 800×400 متر است. اطراف اين مجموعه را حصاري با برج های نيم دايره ای شکل در بر گرفته است. در قسمت جنوبی آن پرديس و در قسمت شمالی آن کاخی به چشم می خورد و تزيينات گچی بسياری از داخل آن به دست آمده است.

 قلعه داور: اين بنا در داخل روستای «بان گمبد» قرار دارد. کاوش های باستان شناختی نشان داده است که اين بنا آتشکده ای از دوره ساسانی بوده و در اويل اسلام با الحاق فضاهايی به آن تبديل به کارگاه شيشه گری شده است.

 نقاره خانه: اين بنا در شمال شرقی بنای قلعه يزدگرد و بر روی ارتفاعات قرار دارد. اين بنا برج ديده بانی بود.

 آشياب: اين بنا در شمال غربی بنای قلعه يزدگرد و بر روی ارتفاعات قرار گرفته است. اين بنا نيز برج ديده بانی بود.

مجموعه تاريخي قلعه يزدگرد در دامنه كوههاي دالاهو در محدودۀ دهستان ريجاب از توابع بخش مركزي شهرستان دالاهو واقع است . اين مجموعه از چندين بنا و محوطه محصور شده در ديواري عظيم و بلند تشكيل شده است . بناي موسوم به قلعه داور يكي از اجزاء تشكيل دهندۀ اين مجموعه و در درون محدودۀ روستاي كنوني زرده است . اين بنا در حال حاضر در ميان خانه هاي مسكوني و بافت رو به گسترش بخش موسوم به بان گمبد يا بان گنبد محصور شده است . ضلع شمالي اين بنا با مدرسه راهنمايي روستاي زرده ، ضلع غربي و جنوبي منازل مسكوني و در ضلع شرقي اراضي زراعي و باغات ديده مي شود .

كاوشها و پژوهشهاي نخستين اين محوطه از سوي كيل صورت گرفته است . در خلال كاوشهاي هيئت كانادايي در مجموعه قلعه يزدگرد در يك فصل كاري ( سال 1978 ) كاوشهايي نيز در اين محوطه صورت گرفت . در اين سال كيل با توجه به ضرورت تمايز نام اين محل كه در ميان مردم محلي به عنوان قلعه خوانده مي شد با ساير بناها و مجموعه هاي مشابه پراكنده در محدودۀ جغرافيايي قلعه يزدگرد ، اين مكان را به تبعيت از نام مالك زمين قلعه داور خواند .